هاشمی و شرط بقاء
این یادداشت را برای سایت رادیو فردا نوشتم که می توانید اینجا کامل آنرا بخوانید
——————————————————————————-
شاید کمتر کسی در ایران به اندازه هاشمی رفسنجانی به این میزان در تاریخ سیساله نظام جمهوری اسلامی نقشآفرینی کرده باشد. او در دوران مبارزه علیه رژیم پهلوی و بهویژه بعد از پیروزی انقلاب همواره یکی از محوریترین چهرههای شطرنج سیاسی ایران بوده است. پرسش اینجاست که هاشمی رفسنجانی کیست و نسبتش با مراکز قدرت چگونه وضعیت کنونی وی را رقم زده است.
حوزه خصوصی، خانواده و اطرافیان
هاشمی از نزدیک داغ مصیبت از دست دادن نزدیکانش را به خاطر اعمال خشونتهای ایدئولوژیک دهه شصت لمس کرده استبیتردید یکی از مهمترین دلایل رشد و سر آمد شدن هاشمی رفسنجانی، خاستگاه خانوادگی اوست. هاشمی از معدود مبارزانی محسوب میشد که پیش از انقلاب از تمکن مالی موروثی مناسبی برخوردار بود و درست به همین دلیل، بر خلاف سایر روحانیونی که اغلب به دلیل فقر و تنگدستی دارای پایگاه طبقاتی فرودست بودهاند، متعلق به طبقه متوسط جامعه است.
وجود افرادی با تحصیلات جدید در خانواده او نیز زمینه رشد نوعی نگاه مدرن و جدید به دنیای اطرافش را به او داده است. محمد هاشمی برادرش تحصیلکرده آمریکا است و دو تن از فرزندانش تحصیلکرده اروپا و بقیه دانشگاه رفته هستند و برخلاف آیتالله خامنهای هیچیک از فرزندانش راه حوزه علمیه را در پیش نگرفتهاند و او نیز اصراری به این مسئله نداشته است. بر همین پایه همسر و فرزندانش دارای گرایش شدید به مدرنیته و باز بودن هستند.
از سوی دیگر پدر دامادهایش مرحوم لاهوتی، قربانی خشونت نظام اسلامی بر علیه منتقدان شد و برادر دامادش نیز اعدام شد و هاشمی از نزدیک داغ مصیبت از دست دادن نزدیکانش را به خاطر اعمال خشونتهای ایدئولوژیک دهه شصت لمس کرده است.
علاوه بر این هوش و ذکاوت فردی و نظم در امور شخصی، او را از سایر روحانیون کلاسیک ایرانی متمایز میکند. بهویژه آنکه هاشمی عادت به نگارش یادداشتهای روزانه دارد و این خود کار دشواری است چرا که معمولاً روحانیون از کارهای دشوار و مستمر و منظم خصوصاً اگر نیاز به تفکر و تعمق داشته باشد پرهیز دارند. نگارش یادداشتهای روزانه یکی از کارهای ثابت هاشمی در طول ۳۱ سال گذشته بوده است.
از همه اینها مهمتر شناخت و ارتباط مستقیم او با رسانههای مدرن به ویژه اینترنت و ماهواره است که معمولاً روحانیون سنتی در ایران انس و علاقهای به آن نشان نمیدهند. هاشمی به گفته خودش شخصاً از کامپیوتر استفاده میکند و روزانه سایتهای اینترنتی را میخواند کاری که آیتالله خامنهای و دیگر سران نظام جمهوری اسلامی شخصاً انجام نمیدهند و گروهی برای ایشان اخبار اینترنت را گزینش و به رؤیتشان میرسانند.
نزدیکی به کانون قدرت
شاید مهمترین نهادی که حوزه نفوذ هاشمی را نمایندگی میکند دانشگاه آزاد اسلامی باشدهاشمی رفسنجانی دانشآموخته حوزه علمیه قم است. مراحل رشد علمی و سیاسی او در این حوزه شکل گرفته است و به همین دلیل از ابتدا ارتباط نزدیکی با کانون مبارزات سیاسی روحانیون داشت. از سوی دیگر دوستی و رفاقت نزدیک او با احمد خمینی و پدرش او را تبدیل به یکی از نزدیکترین یاران رهبری مبارزات سیاسی علیه رژیم پهلوی کرد.
این ارتباط نزدیک با آیتالله خمینی قبل و خصوصاً بعد از پیروزی انقلاب به اندازهای بود که هاشمی دیوار به دیوار منزل آیتالله خمینی در جماران سکنی گزید و به گفته خودش از زیر زمین منزلش به بیت آیتالله خمینی دری را گشوده بود که هر وقت میخواست میتوانست به دیدار آیتالله خمینی برود.
ارتباط نزدیک او با خمینی پدر و پسر (احمد) و بهویژه در اختیار داشتن اسناد و برگههای زرینی از تاریخ ۳۰ ساله نظام او را به مخزنالاسرار نظام تبدیل کرده است، چنان موقعیت و امکانی که تقریباً برای هیچیک از روحانیون بلند پایه فراهم نبود.
هاشمی با استفاده از این ارتباط نزدیک با کانون قدرت، موقعیت خود را در ۱۰ سال زمامداری بنیانگذار جمهوری اسلامی تحکیم نمود تا آنجا که آیتالله خمینی معضل پایان جنگ را به او سپرد و چند ماه بعد از آنکه به حکم آیتالله خمینی، هاشمی رفسنجانی فرمانده جنگ شد، قطعنامه ۵۹۸ از سوی ایران پذیرفته شد و جنگ پرخسارت هشت ساله ایران و عراق پایان یافت.
اعتماد آیتالله خمینی و روابط نزدیک هاشمی با وی به اندازهای بود که رهبر فقید جمهوری اسلامی همواره در امور مهم کشوری با او مشورت میکرد و اغلب توصیههای او را میپذیرفت و هرگز هاشمی مورد عتاب قرار نگرفت حال آنکه آیتالله خامنهای دو بار در زمان رهبری آیتالله خمینی از وی اخطار دریافت کرد و با پا در میانی هاشمی روابط میان این دو ترمیم شد.
پس از درگذشت بنیانگذار جمهوری اسلامی، در فرایند انتخاب دومین رهبر جمهوری اسلامی نیز هاشمی نقشی محوری بازی کرد و بدون نقشآفرینی او ای بسا آیتالله خامنهای به رهبری برگزیده نمیشد اما در هر صورت به مرور زمان این نقشآفرینی موجب نشد که موقعیت مستحکم او در ۱۰ ساله اول حیات نظام جمهوری اسلامی همچنان استمرار یابد.
